Alblasserwaards & Vijfheerenlands -Standaard Nederlands

Hieronder een lijst van woorden en uitdrukkingen uit de dorpsdialecten in de Alblaserwaard en de Vijfheerenlanden. Het is ook een soort encyclopedie van woorden en begrippen welke deels niet meer worden gebruikt. Deze lijst is overgenomen uit het boek Van Wurf tot Wettering. Een uitgave van de Stichting Streektaal Alblasserwaard en Vijfheerenlanden.

Alblasserwaards & Vijfheerenlands -Standaard Nederlands

Aaier, aier, eier, eiere; eieren. In Giessendam krijg ie slaai mit ‘n aai te ete.

Aaige, aige, èège; zelf, zichzelf, eigen. ’t Wier temets tijd dat ie op z’n èège ging wôône.

Aaiges, aiges, èèges; 1. eigendom. 2. eigendomspapieren. De aiges ware nie te vinge toen ze naor de notaris wouwe gaon.

Aangestoke; wormstekig. Bij aangestoke appel krijg ie ‘t vlees d’r veur niks bij.

Aarg, arg, errig; gierig.

Achterhuis; stal en opslaggedeelte van een boerderij, dat achter de brandmuur ligt.

Achterkontig, beheims; achterdochtig, gesloten. Je la niet ‘t achterste van je tong zien azzie wà achterkontig bin.

Achterplèèting, achterplaoting; vlak deel van de stal, direct achter de staanplaats van de koeien. De mist leg op de achterplèèting of valt in de groep; ’t is mar net hoe of dat ’t huis gebouwd is.

Achteruitboere; slechtere tijd doormaken, vaak maar tijdelijk. Hij is knap achteruitgeboerd van’t jaar, mar het ‘r wel wà feducie in dat ’t ‘t kommende jaor beterder zel zain.

Adopsiekoei; niet- agrariërs betalen mee aan de kosten van levensonderhoud, om in de wei te kunnen blijven lopen. D’r zijn ok adopsiekippe, karsebome, ezeltjies en wat ‘r nog meer te verzinne valt.

Afmelke; melkersexamen doen, melkdiploma halen.

Afmiste; 1. mest verwijderen voor het naar bed gaan. 2. vetmesten voor de slacht.

Afsteke; 1. lossen van een voer hooi met de hooivork. Het hooi kan hierbij ook omhoog gestoken worden, de hooizolder op. 2. slootkant recht en steiler maken.

Aftreeje; meten met de klomp. Mit grôôte maot van klompe kè je best op je èège anrekene azzie ‘n lappie grond veur jezelf mot aftreeje.

Afvoeiere, afvoere; nog wat voer geven voor het naar bed gaan. ’s Zaoterdasaoves worre de bêêste wà later afgemist en afgevoeierd, omdà opgeschôôte jonges dan eerst de reut op gaon.

Akkertie, akker; groentetuin, geeft vaak een speciale plaats aan verder van het huis. Veul akkerties langs de Giesse en de Grèèfstroom, waor nou stokbôône staon zijn hinnepakkerties gewist en al lope d’r nou koei deur ’t gras, dan praot jie nog over “d’n akker”, as ‘n kampie vroeger as ’n groentetuin dienst gedaon het.

Anderande, âânderande, verschaaie; allerlei, verschillende, verscheidene. D,r zijn anderande meniere om geld as waoter te verdiene, mar je mot dan gien boer wille worre.

Andivie; andijvie. Kees van Woute het z’n aige ongans gegete an stamppot andivie.

Anmoddere; zie ottere.

Aorbei, aorebai, errebai, erbees, errebees, errebeje; aardbei(en).

Aorpel, èèrpel; aardappel, aardappels. Zoals we bij meer woorden zien, kan hetzelfde woord enkelvoud of meervoud zijn.

Appel; appels, appelen. D’r zain aordig wà gezegdes mit appel. Wie z’n laif bewaort, bewaort gin rotte appel. Wie mit appel smijt, wor mit klokhoize betaold. D’n boom draogdt veur z’n aaige gin appel. ’n Appeltjie smokt naor d’n boom. Schôône appel binne ok wel zuur.

Arrebeier, errebaier; werknemer buiten het boerenbedrijf. ‘k Dink dà zullie vroeger doche, dà boere en verkes knorrende vet wiere.

Arremetierig, erremetierig; mager, slecht groeiend, wordt van kinderen, dieren en planten gezegd. Deur ’t kouwe veurjaor staon de èèrpel d’r mar arremetierig bij.

Arremezere, erremezere; klagen. Opoe kloeg dà opa altijd zat te arremezere over ,t weer.

Arremoejig; zeer arm indien gezegd over mensen. Die hebbe echt niks meer te vrete, die zijn echt arremoejig. D’r zel gien kip de pôôt breke.

Art; erwt.

Arte poele; erwten doppen. Bij arte poele en doppers doppe zit j’n ’t zelfde te doen.

Astrant; brutaal, zeer vrijmoedig. D’n dieje is zôô astrant dà ze ok bij vrimdes zomaor naor binne gaot zonder eerst `Volluk` te roepe.

Baggerbeugel; ijzeren beugel aan een lange steel en een net.

Baggerschup, hôôs, gierhôôs, gierscheut, schouwschup; grote houten schop, om min of meer vloeibare zaken mee te scheppen en te verspreiden. Mit ’n baggerbeugel laai je ’n schouw vol en mit ’n hôôs gooi je ‘m weer leeg.

Bain; zie bing.

Bakhuis; ruimte buitenshuis waar brood gebakken kan worden. In de mêêste bakhuize staon de fietse drôôg.

Bakkie; 1. kopje koffie. 2. schoteltje. 1. Toen ‘k op de vakansie om een bakkie poeier vroeg in plek van koffie, mos t’r ‘n vertaoler bij komme. 2. Hêête koffie van je bakkie slobbere gao gauwer, as ie effe ’n bakkie wil doen.

Bandewaoge; boerenwagen met vier luchtbanden.

Barregroei, bargroei, bergroei; staander van een hooiberg.

Bart; algemene naam. In de goeie ouwe tijd, toen de koei nog Bart hiette en de melk over d’n onderdeur liep, wiere de daggelders zwaor onderbetaold.

Beddegaonstijd; tijd om naar bed te gaan. t Is bij hullie allang beddegaonstijd gewist: die gaon ommers mit de kippen op stok.

Beddepisser, beddezèèker; 1. pissebed. 2. bedplasser. Van pissebed in kakkebed terech komme schiet nie op.

Bedoeninkie, boeregedoeichie, spullechie; boerderijtje. ’t Is mar ’n kaole bedoening daoro.

Bêêst, bêêssie; zie koei. Hink schreef een boek, dat “Bêêste Marte” hiet. (zie uitgaven van de Stichting)

Bêêstemart; veemarkt.

Bekant, bekâânt, bijna. Hij ging me toch legge valle, hij kon bekant nie meer overend komme.

Beljaot, beijat, bejaot, beljot, bejot, beljaat, bejaat, bajot, jot, jaot, jaat, jaates, waijat; welja, ja. Beljaot, dà ken d’r ok nog wel effe bai.

Belnêênt; welnee. “Belnêênt mins, hoe kommie d’r an, da hebbie ok allêên mar van hore zegge”. “Bejaot joh, dà ha je gedocht; ‘k het ‘t toch uit de mond van de Vliegende Schèèr zellef!”.

Bere; zie bunseme. “Waarom loop ie zo te bunseme, wà ’s t’r an de hand?”

Bereboer; houder van een of meer mannetjes varkens ter bevruchting van varkens. De zog mot bij d’n bereboer langs, anders komme d’r gien klèène keuchies.

Berig; 1. vruchtbare periode van de zeug. 2. brommerig.

Beschiete; dommelend uitrusten, een dutje doen. Nao d’n ete trekt pa de klep van de pet over z’n oge en gaot ie effe beschiete in de zurg. ’s Aoves as tie naor laokerveld verlangt, stapt ie d’n bedstee in.

Bestalle; stollen. As ’t vet an ’t bestalle is, komp t’r eerst een fluus op.

Bezaie, bezije, nost, neffe; naast. Dà ‘s effe bezaie de waorheid.

Biest welle; melk van de eerste dagen na het kalven laten stollen door continue roerend tot net onder het kookpunt te verhitten.

Bietemesien; bietenmolen, bietenhakselaar. D’r wier ok wel’s wà anders deur de bietemesien gegooid.

Biggels, kegels, keie; grint. Bij ons kluitere ze de biggels, in Termei legge d’r kegels op ’t pad en in Aspere keie.

Bing, bain, bein, achterbein; lijn, touw, om iets vast te zetten.

Binge, binne, beinde, vastbeinde; binden. D’n hond leg zolang d’r gemaoid wordt an d’n dampaol gebonge.

Bizze; zie rêêpe. ’n Koei die ’n daas ontdekt, gaot lope bizze.

Blad, blaoier; bladeren. Ze had ’n bled vol kemilleblad, die ze in de theepot dee; gooide d’r hêêt water op en verkocht dà dan as middel tege de puisies. D’r wier zels over geschreve in landelijke blaoier.

Blaffe, kauwauwe, kleppe, mauwe, nèèrze, praote, smiespele, tute, zèèke, zevere; allerlei manieren van spreken. In “De Mauwerd” wor nooit getuut, soms wel ‘n bietjie gezeverd.

Blaoichie, blèèchie, blèèrechie; blaadje. ’n Alblasserdamsen ouwen bok lus nog best ’n jong blèèrechie.

Bled, bleddechie, blèèchie, blaoichie; 1. blad van een schop. 2. presenteerblad.

Bleind, blind; 1. vensterluik. 2. blind, niet kunnen zien. As je buurman nog bove de grond staot, hoor je de bleinde an te zette. Bleinde laote gien licht deur, loike laote gien stoffelijke zaoke deur.

Bleinde anzette; vensterluiken bijna volledig sluiten overdag ten teken van rouw.

Bleindlappe, blindlappe; oogkleppen aan een hoofdstel. D’n dieje loopt mit blindlappe op.

Blek; blik.

Blik en vaarke, veegvarke en blik, blek en verreke; stoffer en blik.

Blôôte; gras weer op gelijke hoogte brengen door hoogopgaande pollen en onkruid te verwijderen.

Bocht; 1. hardnekkig onkruid. 2. dranken van slechte kwaliteit.

Boeiboorde, boeiborde, boeidêêl; schuine planken langs het dak met bewerkt topstuk op de plek waar deze samenkomen (de boeidêêl).

Boenhok, stoephok, stoephois, stoephuis; overdekte ruimte waar vaatwerk en emmers e.d. gereinigd worden. Veur we naor ’t stoephok gaon, binge mè ‘n slôôf om.

Boereknurft; boerenknul. We maoke d’r vedder gin boerescheldwoordeboekie van hiero.

Bogerd, bongerd; boomgaard.

Bokkeboer; houder van een of meer bokken ter bevruchting van geiten. De bokkeboer wil z’n bok veur ‘n goeie drie weke komme bringe, dan hebbe onze gèète, die om de twee weke ritsig zijn, in ieder geval twee kanse om mit jong te rake.

Bonkeslager; noodslachter.

Bosse; inschatten. Ok al heb ie nie veul van rekene begrepe, kè je nog best bosse hoeveul de tarf d’r dut jaor zel opbringe.

Botter, butter, goeie botter, goeie butter; roomboter. Grasboter; boter gemaakt in de periode dat de koeien net in de wei lopen. Waaiboter; 2e boter, gemaakt van het vet dat op de weimelk komt drijven. Waaibutter is wà zuurachtig.

Botter, butter; boter. De botter-buttergrins is zo om en nabij wel duidelijk. In de Wèèrd zegge ze butter, in de Vijfheerelande botter.

Bouwe; bekijken hoe het gewas erbij staat. ‘s Zundas nao de koffie gaot ‘n bietjie boer mit al z’n jonges kuiere om te bouwe. ’s Zundas mag ie op verschaaie plekke nie meer doen as kuiere.

Briezebrazze, doele, kotte, pape, segare, ruggemeters; lisdodde.

Bruur; broer. Hur bruurs zain boere, mar gin bure in Aspere.

Builtie, buitjie, boil, buul, puntbuultjie; papieren zakje. Een zakkie mit een touwchie om dicht te trekke, noeme ze ok wel een stikkezakkie.

Bullebak; een watermonster. De bullebak loert op keinder die te dicht an ’t waoter komme.

Bulleke; loeien van een stier. ’n Stier ken nie bulleke van ’t geld. ’t Is wel ’n bul.

Bunseme, bizze, bere, bèère, klitsbille, kwisbille, rêêpe; onrustig heen en weer lopen.

Bunseme; “stinken”. Wie zit ‘r hier zo te bunseme.

Bunsum; bunsem; bunzing.

Bunzig; afkerig, wat angstig. Eerst was tie bunzig om de leer op te gaon en toen die bove was, dors tie nie omleeg te kijke. Hoe die naor ondere gekommen is, wit ik nie.

Burrie; draagbaar om met twee personen hooi te dragen. Twee minse kenne hooi mit ’n burrie thuis bringe, allêên dan doe je ‘n ’t mit ’n slee.

Daggelder; 1. vaste arbeider. 2. losse arbeider. Een daggelder mit vast lôôn, wier nie deur iederen boer deurbetaold as ‘m ziek wier. Toch wit ik van ‘n daggelder, die een lintjie het gekrege, omdat ie 40 jaor op dezelfden hostee het gewerkt. Daggelders warreke bai d’n boer, erges anders zain ’t arrebaiers.

Dainzig; zie deemstig.

Daokel; diepe plek aan de rivierdijk(door kolkend water). Minse van Termei, die in de Lek gaon zwimme, motte bekind zijn mit d’n daokel daor.

Dèèk; vuil dat aan de (rivier)dijk blijft liggen. Na ‘t hoge waoter van bovenaf lag t’r me toch ‘n hoop dèèk aon d’n hogen dijk.

Dêêl; 1. vlak gedeelte voor de watergoot of voergoot in de koeienstal. 2. plank.

Deemstig, deemsterig, dimstig, daainzig; nevelig, heiig, mistig, vaak ook wat schemerig erbij.

Dessel, dissel; zie stekel.

Deurplukke, deurplokke; alleen datgene, wat rijp is, plukken. Bij groeizaom weer wordt ‘r meer kere in de week deurgeplukt. En bij de bôôntjes kè je d’r wel iederen dag deur motte.

Dienbled, zie bled; presenteerblad.

Dijk, daik; weg, straat. Losse koei over d’n dijk late lope mag nie meer vandaog d’n dag.

Dikke koei; koe, koeien, die een kalf dragen. D’r is ’n grôôt onderscheid tusse dikke koei en vette koei, zoas iedere koeikoper wit.

Dimstig; zie deemstig.

Domenieke; domino spelen. Zet domeniekstêêne achter mekaor in plek van an te legge, gif d’n achtersten ’n douwchie en je wet wà ’n domino-effect is.

Dompe, lèèrze; laarzen.

Doop, dôôp; botersaus, boterjus. Tante To zee altijd: ”Mit doop smaoke nieuwe èèrpeltjies beterder”.

Dooppan, dôôppan; juspan, vetpan.

Dôôs, hoissie, jannechie, kakdôôs, nummer honderd, plee, poepdôôs, schijthuis; toilet, meestal buitenshuis met put of ton; indien binnenshuis geplaatst, dan ging de ontlasting via een glijplank naar een put buitenshuis. Hij is eve naor achtere naor d’n dôôs.

Dope, dôôpe, soppe; (te) vast voedsel vochtig maken. Ouwchies zonder tande soppe bekant alles wà ze ete. D’n domenie van Schôônerwoerd het z’n vingers in ‘t waoter gedôôpt veur dà tie ’t kaind gedopt het.

Doppers, arte; doperwten.

Dot, hoop, kwak, reut, zooi; veel. D’r staon nog zo’n dot woorden nie in dut boekie, die al wel bekind zijn, zodà t’r nog ‘n hoop boekies gedrukt kenne worre. Mar dà kost een zooi geld, en ’t schip mit dubbeltjies is nog nie bij de Stichting angekomme.

Douwe; 1. duwen. 2. wegleggen. “Waor heb ie de sloffe gedouwd?” “Die hè ‘k op de trap neergelege”.

Dove slôôt; doodlopende sloot, die met afval gedempt wordt of is.

Draodnagel; soort spijker. Naogels, draodnaogels, kramme en spijkerties zijn nôôdig om hout en ijzer bij mekaor te houwe. Allêên ’n timmerman wit ze uit mekaor te houwe.

Drinkesbak; bak met klepje, dat door een dier zelf te bedienen is, aangesloten op de waterleiding. Drinkesbakkies zijn d’r al gauw gekomme nao de waoterlaiding.

Droogstaan; periode waarin een koe niet gemolken wordt. ’s Weinters staon de koei grôôtendêêls drôôg omdà ze mit kalf zitte.

Eênd, ind, poel; eend.

Eêndelijk; afgelegen.

Eênderand, inderand, inderâând; hetzelfde. Tweelinge mit êênderande klere vinge da zelf medal nie leuk. D’r zijn gin twêê koei inderand van tekening.

Eênlijk; eenkennig.

Eèrdedêêl; dêêl van aangestampte aarde.

Eerkauwe, erkauwe; herkauwen. Je mot de koei nie store as ze lekker legge te eerkauwe.

Emelt; larve van de langpootmug. Heb ie ‘t hart om wurme of emelte zelf aon ’t haokie te doen, as ie gao visse?

Erpelschildertie, erpelschelmessie; aardappelmesje. ‘n erpel-schildertie wà kwijt is, gift ‘n hoop hasseer. As ‘t mit de schille mee opgevreten is deur ‘n bêêst, dà dan dus scharp in ken hebbe, das nie best. Dus mò je gaon zoeke tot ‘t gevonge is.

Etwaai, etwaoi; nawei, nadat hooi of gras van de wei is gehaald. De pinke gaon morgenochend naor d’n etwaai.

Evel; toch, toch ook. “Maak nou nie zo’n leve, ik hè evel al zo’n koppijn.”

Flèère, flèèrze, hôôze; grof met water gieten.

Fluttere; 1. met onderbrekingen urineren van koeien. 2. een serie winden laten.

Fuuchie; vlekje, spatje, vuiltje. “Gêên fuuchie” is ’n boek van Jacques Kraaijeveld (zie uitgaven van de Stichting Streektaal A&V).

Gaffel; zie hooivurk.

Gavel; zie hooivurk.

Gebeint, gebeinte; 1. dragende balken, waarop het hele bouwwerk van een boerderij rust. Afgekeurde meuleroeie kinne nog ‘n êêuwigheid mee as gebeintbalke. 2. ruimte tussen de balken op de hooizolder. In die grôôte hostee was in het achterste gebeint ok de waoterzolder.

Gerai, geraai, gerei, handwaark, tuig; gereedschap.

Geriefhout; takken en slieten voor allerlei gebruik, van stelen tot brandhout.

Geut, waotergeut; 1. goot in de stal voor de koeien, waarin water of vloeibaar voedsel gegeven wordt. Waoter in de geut pompe. 2. goot buiten langs het huis onder een rieten dak. Hij is nie in de geut gevonge as tie in Harreveld nie an is komme drijve. 3. dakgoot. Je mag de waotergeut wel’s vege, hij leg vol mit blaaier. 4. gootsteen. “Bring de koppies effe naor de geut, as ie wil”. 5. plaats binnenshuis waar veel met water gewerkt wordt, vaak met opstaande rand en ruime afvoerpijp met treef. De wasmand staot nog bij de geut in ‘t spoelhok en d’r legge ‘n paor overalls in die ‘k nie zellef uit ken wringe. De does wor veul as geut gebruikt in die rijchieshuissies. Kortom as t’r water deur loopt is ‘t ‘n geut. Mit overal rioleringe ke je ok nog in de geut terech komme as ie nie oppast.

Geutgat; 1. afvoergat in de keuken en of bijkeuken. 2. afvoergat van de waotergeut. Aoderjaon is de stop in ’t geutgat.

Gien, gin, gêên; geen. ‘t Kin me ginnen êênen moer verschele, dá…

Gierai; niet bevrucht, maar wel bebroed ei. Gieraier stinke wel meer as een uur in de weind.

Gierscheut; zie baggerschup.

Glaik, glaik ok, glijk; tegelijk, direct, meteen, tegelijkertijd ‘k Gao nou glaik de vaot doen en temee as ik in de toin bin om bôône te plokke, neem ik glaik ok ’n paor kroppe slaai mee.

Goei botter, goeie butter; roomboter. Zo zacht as butter.

Griebus; rotzooi, verwilderd stuk land, afgelegen bouwval. D’r wor zelfs over ’n griebuszooi geprot in Schôônerwoerd.

Grippel, gruppel; greppel. In Heicop motte hullie nog gaon gruppele.

Grippele, gruppele; greppels uitdiepen.

Grippelhouw; gereedschap om greppels uit te diepen.

Groep; dieper gelegen deel van de stal, waarin de uitwerpselen van de koeien vallen.

Groeploper; 1. koe die zich los weet te maken van de staanders. 2. koe die bij voorkeur met de achterbenen in de groep staat, waardoor de uier onder de mest komt te zitten, en het risico groot is dat er op de spenen getrapt wordt bij het weer op de plaat gaan staan.

Groepluike, groeploike; luiken in de muur van de stal direct achter de groep om mest naar buiten te kunnen gooien.

Groepzalm; vlees van een nuchter kalf.

Grôôs, grôôsigheid, grots, grotsigheid; trots, verwaandheid. Ze liep van grôôsigheid nost d’r schoene. Lijs is grôôs op t’r rapport van schôôl. Hij is grôôs mit z’n eerste klèènkaind.

Guiste, guste koei; koe die niet drachtig geworden is in de vruchtbare periode, vooral gebruikt bij guiste vaars. Zie verder bij koei.

Gunderwijd, gunterwaid, guterwaaid, daogunter; ginds, daarginder. Daogunter zie je de meules van de Kinderdijk en effe verderop zie je gunterwaid de meules van Ammers.

Gunne kant op; die kant op, daarheen. Je ken ok van hier tot gunt gaon.

Guns en trug; heen en terug. Fiets ie guns mit de weind teuge, dan is dà dikkels trug ok weer het geval. Mot je guns en trug lôôpe naor de lansum in de Ouwkerkse polder, dan bin je wel ’n pôôsie zoet, want naor d’n kweldam is al ’n hêêl end.

Hakoord, rijsbijl, raisbèèl, rèèsbail, snoeimes, têênhaok, têênmes, têênoord; allerlei gereedschap om grienden en boomgaarden te onderhouden en te snoeien.

Haksel; zure zult.

Hal; vorst in de grond.

Haneker, haoneker; mannetjesgrutto. Zitte de minse van “Den Hâneker” in ’t veurjaor zolang naor buite te kijke om ’n mannechie van ’n vrouwchiesgrutto te onderschaie, dà ze vergete hoe d’r naom eigelijk geschreve mò worde?

Hang; scharnier.

Haonewaoke; vroeg wakker zijn, vaak wakker worden gedurende de nacht.

Haore, hare; 1. scherpen van de zeis door met een hamer op het blad van de zeis te slaan en het ijzer zo dunner te maken. ’n Goeien haorder is ’n beste maoier. 2. boontjes punten. 3. “vezels” die uit de (hoofd)huid groeien, vacht. As ’t op ’n varke stong zou ie zegge: “’t bêêssie is hard ziek”. Zoiets mot nie gezeed worde as die persôôn mit zuk lillek haor in de buurt is.

Haortuig, haortoig; gereedschap om de zeis te haren. Je mot de zèès op de kruin houwe bij ’t haore.

Hapschèèr; 1. schepbak aan een tractor. Hij was d’n eerste nie, die mit ’n te volle hapschèèr mit trekker en al in de slôôt kieperde. 2. vrouw die snel en luid commentaar levert. Die hapschèèr mit ‘r grôôte bek…

Hard(e) kwartier(e) hebbe; uierontsteking hebben. De melk mag nie mee naar de melkfebriek wanneer d’r pinnecelline in de speen van ‘n hard kwartier gespôôte is.

Hardaizer, ijzerhard; 1. zuring. D’r zijn mar wèènig diere bekind die hardaizer vrete. Mar wâ doe je d’r dan teuge? Spuite? 2. hardvochtig, ongevoelig persoon, D’r zain best wà boere, die hardaizers zain, mar dà kan nie van elken boer gezeed worre. In Aspere ken ’n hardaizer zegge:”Kêês, gooi d’n hond in d’n schuur want ’t rêêgent, gade gij mar blôôte”. 3. persoon, waaraan niet te merken is, dat hij pijn heeft. De jongste van Willeme is me ’n hardaizer, die gaf gien kik toen die d’n hooivurk dwars deur z’n voet stak.

Hasseer, harzeer; verdriet, narigheid, trammelant.

Hèèn, hèèning; heining.

Hèène, afhèène; heiningen plaatsen.

Heintuin; looppad evenwijdig met de dijk over de koppen van het land langs de sloot.

Heintuinsloot; sloot achter de dijk, doorlopend langs de koppen van het land. Bij Leerdam, op Arkel en op Kekum witte ze nog wat ’n heintuinslôôt is. Minse langs de Lek hebbe meer verstand van kweldamme.

Hekke, hekkes; hek, hekken. Minse, die “hekkens” zegge, kinne gien Nederlands en gien streektaol.

Hekse; 1. bij dieren knie-, enkelgewricht; bij mensen kuiten. Anderande plekke an de bêêne of pôôte worre bedoeld as t’r over hekse gepraot wordt. 2. toveren. ‘k Ken nie hekse.

Heldere, opheldere; flink snoeien in griend of boomgaard.

Helster; touw om hoofd of hals om paard of koe te leiden.

Hemelsvaardag; Hemelvaartsdag. Op Ouwkerk gaon me op Hemelsvaardag veur dag en dauw, dauwtrappe in de polder.

Herrest, harrest, harfst; herfst. Veurjaor, zeumer harfst en weinter komme ellek jaor trug.

Heuje; 1. vogels verjagen. 2. mensen opjutten. Korse heuje mot as ze gaon kleure, maor de sprêêuwe zitte je gewôôn uit te lache in d’n bogerd d’r nost.

Heul; 1. op-, afrit van een brug. 2. steile brug over water of duiker. Midden in de Noorlôôsen buurt leg “de heul” over ’n tak van de Giesse, die ze daor d’n Boezem noeme.

Hilt; schuin houten handvat aan een lange steel van zeis of ander gereedschap. ’n Hilt is ’n hellend hansvat om wà kracht te kenne bijzette en om houvast te hebbe.

Himphamp, slôôtzèès, smak; soort zeis met wat gebogen uiteinde en lange steel om dieper vaststaande planten te verwijderen. As ‘n Asper je om ‘n smak vraogt en je gift ‘m dan ‘n himphamp mee, dan ki je ’n potje bai ‘m breke.

Hin; kip. De hinne hebbe bar slecht gelege dut jaor.

Hingsteboer; eigenaar van een hengst ter bevruchting van paarden.

Hinneaai, krielai; klein kippenei.

Hinnehok; kippenhok. Ze is aier aon ’t gaaiere in ’t hinnehok.

Hobbyboer; boert op z’n èège veur de lol, nie veur de cinte en verwint z’n bêêste, terwijl ‘n eco-boer z’n grôôtvaoder weer nao gaot doen.

Hocht, hucht, hol, stoep; op-, afrit van de rivierdijk. In Ammers komme ze de stoep af en gaon ze d’n hocht op.

Hoeneer; wanneer, vraag naar tijd. Hoeneer mag t’r mis uitgereeje worre?

Hofstee, hostee, boerespul; grote boerderij. ’n Hostee is gien boeregedoeichie. Gartie trouwde ’n meissie mit gouwe bille om ’t rieje dak te kenne onderhouwe.

Hogendijk; rivierdijk, de winterdijk.

Hokkeling; pink, die door een laat tijdstip van geboorte weinig buiten is geweest.

Hont, hond; stuk land van een bepaalde maat. Zeuve hont is zowat ’n bunder.

Hôôdstoof, knoestoof, kopstoof; geknotte boom, in onze streek meestal een knotwilg, maar het kan ook een es of andere boomsoort zijn.

Hooi afgooie; hooi van de hooizolder naar beneden gooien om aan de koeien te voeren.

Hooi parse, porse, pakke; hooi tot pakken persen. Om pakke hooi naor zolder te krijge wier nog al ‘s ’n hooiblaozer gebruikt.

Hooi schudde; zie kere.

Hooi uitschudde, dotte uitschudde; 1. nat geworden hooi, dat in ruggen of dik zwad ligt, weer verspreiden. Ook natte hooihopen kunnen weer uitgeschud worden. 2. losschudden, direct voor de koe. Koei vrete ok wà makkelijker as ’t hooi wà veur d’r uitgeschud is.

Hooibarg; een hooiberg met dak, dat rust op of verschuift langs palen. Verschaaie jonges en mèède hebbe kennis aon mekaar gekrege in d’n hooibarg.

Hooibouw; 1. tijdsperiode vanaf het beginnen met maaien totdat alle hooi binnen is. 2. totale hoeveelheid verzameld hooi. D’n (hooi)bouw is binne, dus je kin weer erreges de taid veur neme en wà langers leze as de bouwpsalm (Ps. 117).

Hooipin; stok met dwarsstuk bovenaan, om te voorkomen dat een hopper wegwaait. De lucht begint te groeie, we kenne mar beter glijk de pinne d’r in zette.

Hooivurk, schootvurk; ijzeren vork met twee tanden om lokken hooi te verplaatsen.

Hooiwaoge, hooiwage; 1. lange vrij smalle wagen met schuin opstaande zijkanten en achterkant (krak) om hooi naar de boerderij te rijden. 2. spin met acht zeer dunne lange poten. Soms wordt een langpootmug (6 dunne poten) ook zo genoemd.

Hooizaad; graszaad, dat uit het hooi gevallen is. Al dà hooizaod uit klompe gaot in de sokke zitte en dà wassie d’r nie zomaor uit.

Hôôs, gierhôôs; zie baggerschup.

Hoppere, oppere; hooi op het land op kleine hoopjes zetten.

Hoppers, oppers; hoopjes hooi op het land. ‘n Stevige kèèl stikt in êên keer ‘n hopper de waoge op mit z’n schootvurk.

Kleejerek of kleerhek?

Hord; horde, vlechtwerk van teenhout. Wà je allemaol mit horde kin doen, daor zijn al boeke zat mee vol geschreve. P. Verhagen het ‘r heldere tekeninge van gemaokt. Mallie vingen ’t nie leuk as vrommese d’n hort opgaon, die zegge: ”Krimpende wainde en oitgaonde vrouwe zain nie te vertrouwe”.

Horde braaie, breie; horden vlechten van tenen. Vroeger konne hordes minse horde braaie, nou mò je ze mit ‘n olielampsie zoeke.

Hortie; 1. korte tijd, poosje. As de keinder op schôôl zijn, ken moeder de vrouw ‘n hortie op sjouw gaon. 2. een kleine afstand. “Gao ‘s ’n hortie opzai, mins”. Sommige minse schrijve d’n hord opgaon mit ’n -d- aon ’t end, omdà je nogal ’s over ’n hord moes lope om op d’n dijk te komme, mar de mêêstes houwen ’t toch op ’n -t-.

Hoveling; houten bruggehoofd en ‘oprit’ bij een sloot. Gooi ’n minhord op de hovelinge van de slôôt en je ken mit ’n waoge hooi gaon hale, mar je ken beter eerst nog wà paole d’r bij slaon en neem dan glaik ok nog mar ’n nieuwe plank mee.

Huffie, huftgriendjie; griendje, wat struiken, waarbij men in de luwte kan zitten. Ze zoche een huffie om te schofte. Minse die zoiets veul deje, zijn de originele hufters; nou bedoele me d’r wà anders mee.

Hussie; partijtje. ’n Hussie planke.

Ievers, iewers; ergens. “Iewers tusse Kaoi en Kloeve”, schreef wijlen W. de Leeuwerk in ’t Giessendams.

Immerstelling; rek om emmers te laten drogen.

Inrugge, instôôte, inwierse, zwadkere; het hooi bij elkaar brengen op lange rijen, met de hand of machinaal.

Inschaore; andermans vee weiden. Hij het ‘n koppel pinke van z’n zwaoger ingeschaord, of hum zwaoger het ‘n koppel bij hum ingeschaord. Boitendaiks zie je ’s zomers ingeschaorde weiers lope.

Juin; uien. In de Vijfheerelande zijn ze zo gek as ’n pôôtjuin, omdat ze het daor hêêl gewôôn vinge om uie mit juin te ete.

Juttere; trillende bewegingen maken. Keinder die an ’t wissele zijn juttere nog steeds an ’n losse tand. ’n Strandjutter jut, mar juttert nie ok nie as de juttepere rijp zijn.

Kakie, kaokie, kaaksie; biscuitje. Kakies in de koffie gesopt zijn goed veur baby’s om van de spêên af te raoke.

Kalfafsteke; verlossen van een kalf dat al dood is in de baarmoeder. Trek nou nie te lang deur an de pôôte; je ken beter ’n kaoizersnee late doen, dan dà de veears ‘t kalf mò komme afsteke.

Kalfverlegge; miskraam bij koeien.

Kalfverlegger; koe, die een miskraam heeft (gehad) “D’r binne meer kalfverleggers op stal deuze winter; d’r zel toch gien abortus heerse?” (Abortus Bang is een besmettelijke vorm van miskramen bij koeien, die in Nederland bedwongen is).

Kalver, kaalver, kuize, kuusse; kalveren. Nie alle kalver zijn kuusse, d’r zijn ok stierkalver. De koei is vergete, dat ie kalf gewist is, klinkt toch lieflijker as “generatie-conflict”, nie tan?

Kamp; afgegrensd stuk land, vaak met bepaalde bestemming, om geweid te worden, of als hooiland gebruikt te worden.

Kan; 1 liter maatkan of 1 liter vloeistof.

Kant, slôôtkant, slotskant; wal, waterkant.

Kantesnijer, keil, snaoi, snij, stikmes: mes of zeis aan lange steel om wallen recht af te steken.

Kaoie, kaoichies; 1. vetkanen. Onze slager het nog kaaie te koop en ik trek me gêên moer aon van ‘t vet. 2. kaden.

Kaos, kèès, kais; kaas. Butter en kèès op brôôd is te veul van’t goeie, want zuivel op zuivel is veur d’n duivel.

Kaoskaomer, kaoskelder, kèèskaomer, kèèskelder; ruimte waar de kaas ligt te rijpen tot deze geschikt is voor de verkoop.

Kaoze, kèèze, wringe; kaas maken.

Karse, korse, kers; kersen. Sprêêuwe wille wel korse vrete, mar gien bôôme plante.

Kèèls, mallie, vinters; mannen.

Kèèsboer, kaosboer; kaashandelaar, vroeger ook een boer die zelf zijn kaas in de stad uitventte.

Kèèspors, kèèspars; toestel om langzaam vocht uit de verse kaas te drukken en de kaas zijn vorm te geven in het kaasvat.

Kegels, zie biggels.

Keil, schoef, veeg; sloothaak.

Kennep, kinnep, hinnep; hennep, cannabis. Bij kennep wisse ze wel van de gelling en de zelling, mar nog nie van Nederwiet.

Kere, schudde, hooischudde, omschudde, opschudde, weine, wèène; gemaaid gras keren, eventueel het zwad verspreiden om sneller te laten drogen. As de mok opgetrokke is, zie je de hooischudders weer ’t land in gaon.

Ketelpak; 1. overall. 2. waterdicht pak.

Keu, vaarke, varke, varreke, verke, verreke; varken. In Blesgrèèf prijze ze ’n varke vet, in de Vijfheerenlande komme de bure ’n verreke looie, as ’t bêêst an de leer hangt.

Keu; 1. big. 2. varken. 3. plomp, waterplant.

Keuje kramme; een stuk metaal in de vorm van een kram door de neus van een varken doen om het wroeten te voorkomen. Keuje kramme kenne we nou wel ‘n “piercing” geve noeme.

Keuje; 1. biggen (mv) 2. biggen werpen (ww) 1. ’n Zog mit keuje. 2. de zog mô keuje.

Keujesnijer; man die biggen castreert. Keuje snije mot al jong gebeure as je ze allemol gelaik verder wil miste.

Keutele; 1. traag werken, te langzaamaan doen. 2. manier van ontlasten van konijnen en geiten, keutels laten vallen.

Kiel, blauwkiel, boezeroen; werkoverhemd, werkjasje; een kiel heeft vaak een koordje door de halskraag. Blauwkiele zain d’r ok in ’t grais. Boezeroene draoge ze in Schôônerwoerd en ’n kiel kin ok nog ’n net overhimd zain.

Klam trekke; voor het kalven al voormelken om te zien of er productie op gang komt en de speenuitgangen open zijn.

Klamschot; 3- jarige koe, die voor het eerst drachtig is, dus een guste vaars geweest is.

Kleerrek; kleerhek, met meerdere lange horizontale stokken aan omgekeerde V-vormige scharnierende staanders, om kleding of de grote was op te hangen, buiten of binnenshuis. Om de was te drôôge an ’t kleerrek zijn d’r gien pinne nodig; an de waslijn wel. Vloerkleeje ken je makkelijk uitkloppe op ’t kleerrek.

Klepbank; zie voerbank.

Klets, kletter; op hol slaan. ’t Pèèrd ging de klets op; de ponnie gong aon de kletter.

Klitsbille; zie bunseme.

Kloet; vaarboom, stok om de schouw voort te duwen met verbreding onderaan om wat houvast in de modderbodem te hebben. Kloete doe je staonde in de schouw, vanaf de kant douw je mit ’n weegbôôm.

Kloiteraif, kluiterijf, kluiteruif, kloiteroif; hark met lange steel. ’s Zaoterdas mot ‘r gekloiterd worre, dan kenne de minse die gaon kerke, zien dat de boel d’r netjies bai leg.

Klomp; 1. houten schoeisel. 2. vastgetrapte sneeuw onder klomp of schoen.

Klooie; onhandig bezig zijn. Zag ie ooit iemand zo klooie mit ’t kluister om ‘t pèèrd te late beslaon? Toch heb ik ‘m mar lekker an late moddere.

Klots; zie klomp 2.

Kluister, suf, zuf; blok aan het been van een paard, zodat hij op zijn plaats blijft staan.

Kluit; halve stuiver, vier duitstuk. D’r gaan vier kluite in ’n dubbeltjie. Toch la ‘k me nie mit ’n kluitjie ’t riet in sture.

Kluitere; aanharken.

Kluiteruif; zie kloiteraif. Mit de kluiteruif krijg ie de rugt nie weg uit de biggels.

Knieboom; deel van de stal tussen watergoot en staanplaats van de koe.

Knipmes; zakmes.

Knippel, knuppel; sliet van ongeveer 1.50 m, dikke korte tak.

Knoestoof; zie hôôdstoof. Mit die sturm deuze zomer, toen alles vol in ’t blad sting gonge d’r ‘n ontaorden dot knoestove omveer.

Koei uit hebbe; klaar zijn met melken. Vraag: “Hoeneer kom Kees van melkes?” Antwoord: “As tie ze uit het”.

Koei; 1. koe. 2. koeien. Een koei het verscheie name z’n hele leve deur, name die d’r leeftijd aangeve, en die naome verandere as de koei tege de winter opgestald worre. ‘n Kalf is tussen 0 tot 1 jaar oud. ’n Pink is tussen 1 en 2 jaar. ’n Vèèrs is tussen 2 en 3 jaar, is drachtig en krijgt z’n eerste kalf. ‘n Guiste vèèrs, is niet drachtig, ‘n hêêle goeie krijgt nog ’n kans. ’n Schot is tussen 3 en 4 jaar oud. ’n Klamschot is tussen 3 en 4 jaar, was ’n guiste vèèrs en krijgt z’n eerste kalf. ’n Melkkoei is ouder dan 4 jaar tot zo’n jaar of 12 of ouder. ’n Ouwe koei begint minder melk te geven en wordt verkocht als worstkoei of vaarkoei. Of hij mag nog ’n pôôsie vetter worde in de wei als waaier, of vetwaaier, tot ie as vette koei naor de slager gaot. Op stal krijge de koei veur ’t kalve zo’n zes tot acht weke rust, worre nie gemolke en zijn dan droge koei. Je mò zurge dà ouwe koeie nie in de slôôt terecht kenne komme, dan hoef ie ze d’r ok nie uit te hale.

Koeibocht, zie koeihok.

Koeierasse van veur d’n Amerikaonse import in onze streek; 1. zwart-bonte, friese, 2. rôôd-bonte, 3. lakenvelder, 4. ruggel, 5. blaorkop, 6. dikbille. De ruggels zag ie niet zo veul; ‘t zijn donkere (rôôd of blauw-zwarte) koei mit ‘n witte kop en ‘n witte streep over d’r ruggewervels. Een lakenvelder het een wit lakentjie over zijn rug legge lijken ’t en kom nie van Laokerveld. Blaorkoppe zijn uit Groninge gekomme.

Koeihok, melkhok, koeibocht; door sloten of heiningen omgeven en door hekken af te sluiten stukje land, waar de koeien verzameld worden, bijv. om gemolken te worden of verkampt te worden. In ’t koeihok loopt ‘n koppel koei vlak bij mekaor in de buitelucht. Ze komme van achtere naor veurne lope achter mekaor langs ‘t “pad” dà ze zelf in het gras uitgetrapt hebbe; ze baone d’r èège koeispoor.

Koeipoep; zie vlaai en stront. ’t Binne burgers, die ‘t meer over koeipoep hebbe; boere zegge stront.

Koeistaoke, koeistokke; staanders, om koeien door middel van een touw of ketting op hun plaats te houden.

Koeiziektes; zie zieke koei.

Koelhok; ruimte waarin tegenwoordig de koeltank staat. Een koeltank vrit energie, zoveul dat ‘t in ‘t koelhok zelf werm is.

Koil, zie kuil.

Kolekachel, kôôlekachel; haardkachel of fornuis, die met kolen, briketten of cokes gestookt wordt.

Kommechie en bakkie; kop en schotel.

Kooibos; bos rondom een eendenkooi. Buitenom ’t kooibos mot ’t ok nog stil weze ’n end ‘t land in d’r omhêên, vanwege de afpaolingsrechte. Anders blijve d’r gien êênde over om de paip uit te gaon as de kooiman (kooiker) ’n trek doet.

Kopstoof; zie hôôdstoof.

Koptouwchie; touw aan de halster. ’n Koeihelster is nie veul meer as ’n paor touwchies rond de kop van ’n koei, mit ’n koptouwchie om ‘m vast te houwe. ’n Pèèrdehelster mo wà starker weze, dus daorveur gebruike ze lere rieme of breejer gebreeje touw, vastgehouwe an ’n teugel.

Korseheujer, musseheujer; persoon, die vogels uit de boomgaard verjaagt.

Kousemik, kousestok; paal, rechtop in de grond staand met V-vormig uiteinde, waarop de sokken en kousen gedroogd worden.

Kouwe; laconiek, nuchter reagerend persoon. Hij vertrok gin spier toen ’t pèèrd as te stuifregen begon te slaon. Hij is me ’n kouwe hoor. In Dordt wier de Bamismart begin nevember gehouwe. Die daor naor toe gonge kwaome van ’n kouwe kermis thuis.

Krak; achterklep van een hooiwagen, vaak met mooi houtsnijwerk.

Krielaai; zie hinneaai.

Krieze; kruisbessen en kruisbesstruiken. As ’n persôôn in de krieze zit, is tie an ’t ete of an ’t plokke, mar dinkt nie an ’n crisis.

Kroes; metalen mok, kop met oor.

Krôôs; indekrôôs; klein watervarentje, dat de hele sloot kan bedekken. ’t Klèènkeind van Willempies doch dà tie over krôôs kon lope. Dus konne we ‘m uit de slôôt gaon visse en stinke dà tie dee!

Krôôsies; kleine pruimensoort. Zouwe d’r nog minse zijn, die om krôôsies gaon?

Krôôte, krote, bietjes.

Krotekoker, krôôtekoker; zonderling persoon, vgl. van Dale. Minse uit Rotjeknor witte beter wà krotekokers zijn.

Kruin; pen met dwarspen en een metalen platte kop waarop de zeis gehaard wordt.

Kruipad, kruiplaot, kroiplank; wat hoger, achter de grup gelegen vlak deel van de stal, waarover de mest met de kruiwagen wordt weggereden.

Kruipgras, pen, pèèn, pêên, puin; kweekgras. Rucht wordt overal anderand genoemd, en kweek is ok een veul gebruikte naam veur kruipende hondsdraf, dà onder de palmpies deur kruipt. Puin is van dà gras mit van die lange wortelstokke ondergronds.

Kruiplank, kroiplank; plank, waarover men met een kruiwagen rijdt tegen de mesthoop op of over een sloot of greppel.

Kuggiesbotter, keugiesbutter; reuzel met stroop. Brôôd mit keugiesbutter smaokt best. Je mò wel wark hebbe, waorbai je nit d’n hêêlen dag an ’n bureau zit te zitte.

Kuikeskoppe, hotte; eiwitbolletjes in de biest. In Gouwerjaan wor biest mit kuikeskoppe nie geweld.

Kuil, koil, pit, graskuil; brede niet hoge hoop gras, gemengd met verschillende middelen om gras te conserveren. De kuil kan een vaste bodem en opgemetselde rand hebben, of het gras kan direct op de aarde liggen. Op stal krijge de koei teugeswoordig meer vors gras as kuilgras gevoeierd. Erpel, pulp of biete kenne ok ingekuild worre. In Alblasserdam stortte ze de pulp in de pit.

Kuilgras, koilgras; 1. gras van de kuil om te voeren. 2. gras bestemd om ingekuild te worden.

Kuiskonte; vleien.

Kuus; zie kalver.

Kwak, zie dot.

Kwaneslôôt, kwainerdslôôt, kwaienaordslôôt; sloot, die gegraven is om de groei van heermoes (kwaaienaard) te blokkeren. Kwaod kroid bederft nie.

Kwartier, kwetier; deel van de uier, dat een productie-eenheid vormt, komt overeen met ¼ van de uier. Een hard kwartier kom mêêstal deur ontsteking en de speun raokt verstopt.

Kween, kwêên; aangeboren onvruchtbare koe. As ‘n koei ‘n tweeling krijgt en ’t zijn ’n stiertie en ’n kuus, dan is ‘t kuussie ‘n kween, omdà ‘t te veul stierehormôône binne gekrege het.

Kweldam, zie heintuin; meestal wel berijdbaar met paard en wagen of tractor.

Kwelle; omhoog komend water. Achter ’n daik kom t’r altaid wel kwelwaoter naor bovene.

Kwisbille; zie bunseme.

Lainkoeke, lijnkoek; voederkoeken uit geperst vlaszaad.

Lansing, lansum; zie kweldam.

Lawaaisaus; waterige jus.

Leeg; laag. De Lek is leeg.

Lèèrze; 1. gulzig drinken. 2. laarzen.

Leplam, lepper; een lam dat met de fles grootgebracht wordt.

Leppe; jonge dieren die normaal bij het moederdier blijven, met de fles grootbrengen.

Lepvulle; een veulen dat met de fles wordt grootgebracht.

Leve; lawaai, herrie. Vrouwe uit ’t leve maoke minder leve as ’n koppel ooievaars.

Lijf; 1. baarmoeder van een koe. 2. buik van een mens. 3. mouwloze borstrok.

Lods; 1. loods, schuur met dak van golfplaat. 2. bergplaats onder een afdak aan een schuur.

Lof; loof van groente en aardappelen.

Loophok, lôôphok; ruimte buiten, die varkens vanuit de stal door een luik kunnen bereiken. ’n Loopstal is binne, ’n loophok buite.

Loops, lops, lups; vr. hond is in de vruchtbare periode. Lopse honde krijge de pil, ’n kuisheidsbroekie an of de veears gift ’n prik. Allêên fokdiere magge nog seks hebbe.

Loper, overloper, schram; big, die ge- of verkocht wordt om verder gemest te worden.

Lot, lôôt, scheute; uitlopende twijg, twijgen. Een boom mit ,n dot nieuwe scheute draog ‘n hoop lot.

Louw; zeelt.

Luiwage; schrobborstel op een lange steel.

Luns; 1. apparaatje, waarmee aan een haak gewogen kan worden. Ontwikkelingswarkers gaon naar Afrika om keinder te wege an ’n luns. 2. spie door een as, om te voorkomen dat een wiel van de as afloopt.

Maaisie, maske, massie, mèèchie, mèèdechie, meske, messie; meisje. ’t Massie zit de mèèd te commandere.

Maolderij; gebouw waar graan gemalen werd en ander veevoer geproduceerd. De maolderij levert koeke en pulp en vlak na d’n oorlog stoomde ze erpel.

Marge, merge, morge; morgen, stuk land van bepaalde maat. Een marge zou in ‘n ochend geploegd kenne worre; vroeger wel te verstaon, want nou mit ‘n trekker kenne ze wel ‘n paor bunder an.

Marte; 1. op de markt te koop aanbieden. 2. op de markt kopen of rondkijken. Frullie lope te marte op de lappiesmart, terwijl d’r mallie op de bêêstemart handjieklap doen.

Marteuntjie, meteuntjie, peteunesie, peteuntjie, teunesie, teuntie; primula.

Masjien, mesjien, mesien; 1. machine. 2. poldergemaal. Hai wôônt op ’t mesien.

Mathaok, pêênhaok, zicht; enkele gereedschappen in de akkerbouw.

Medal; helemaal.

Mèèd, meid; 1. werkneemster op of in de boerderij. 2. jonge vrouw.

Melk optrekke; melk ophouden. ’n Koei kan inêêns z’n melk optrekke as t’r gemolke wordt. Hij kan ok wel’s slecht toelaote, of slecht toeschiete. Dan legge de trubbels meer an ’t begin van ’t melke. As ’n vint z’n melk optrekt dan gaot er op ’t leste moment iets nie deur.

Melkblok, melkkruk; melkstoeltje.

Melkbocht; zie koeihok.

Melkboerehondehaar, pèèrdestèèrte en kippekonte; horen thuis in een boekje over kappers.

Melkestijd, melkes; melktijd, het melken. Hai is net naor melkes toe en wai hebbe ze al oit.

Melkhok; zie koeihok.

Melkraier, melkrijer; chauffeur op de melkwagen, die ook de melkbussen moest laden en lossen. De melkraier broch iedere week ’n zakkie mit melkgeld mee, toen d’r nog nie zo’n dot banke waore.

Melkwaoge; 1. vrachtwagen voor transport van de melkbussen of met melktank. 2. door paard getrokken wagen voor melktransport.

Mensester, pilowse broek; Manchester broek. ’n Nieuwe pilow is ’n nette broek, as ‘tie ouwer was geworre, wordt ‘t ’n warkbroek.

Meuk, reut, zeuke, zooi, zooichie; rommel, rotzooi.

Meule, môôle; molen. Waotermeules kenne waoter maole, mar lope ze op waoterkracht, dan maole ze graon of zaoge ze hout; windmeules kenne van alles vermaole, en ’n gemaol maolt allêên waoter. Wà doe je as je mit meulentjies loopt? Je ken ok nog de gemaol zijn van iemand die nog ’n koffiemeule in d’r keuke het.

Meuleroei; zware balk, die twee wieken draagt. De veurste of d’n achterste roei, ’t maok nie uit van welke meuleroei je ’n klap krijgt.

Middageten, prak, prakkie, praksie, èèrpel ete; warme maaltijd. Een dot minse ete ‘s aves middagete.

Minhord; horde waarover met een wagen gereden kan worden. Hoe zouweme de horde onder de N 214 kenne noeme? Stuurhorde? Al die automobiele, stoomfietse en vrachtwaoges worre gestuurd en nie gemind.

Mis, mist, misse; mest, poep meestal met stro vermengd.

Mishoop; mesthoop.

Miste; 1. mest opruimen. 2. vetmesten. 3. misten (weer).

Moere, molle, verinnewere; vernielen.

Mok, mokkig; grondmist, laaghangende mist vanuit de sloten optrekkend. ‘t Lijkent net of de koei zonder pôôte in ‘t land lope as t’r mok hangt.

Mokgras; gras nog nat van de dauw.

Molle; vernielen.

More; wroeten, moeizaam bezig zijn. De molle zijn weer aordig an ’t more gewist deuze nacht.

Mosseverschrikker; vogelverschrikker.

Mottig zwêête; sterk transpireren. Zo gauw as ‘t ’n bietjie broeierig begin te worde zwêêt ik me mottig.

Mug; vlieg.

Muggenzifter, miereneuker; pietlut.

Musseheujer; zie korseverschrikker.

Naor veurne; 1. naar voor. Klaos hoef mar te fluite en de koei komme naor veure om gemolke te worre. 2. naar de voorkamer, de nette kamer. Goof gaot naor veurne om de krant te leze

Neute; 1. noten, walnoten. Bas wit te vertelle: ”As t’r veul neute zijn, dan krijg ie ’n kouwe weinter”. 2. borrels.

Neute klokere; naoogsten van noten. In appel- en perebogerde wordt ’r ok wel geklokerd.

Neutjie; borreltje.

Nieptang, neptang, kneptang, knijptang; nijptang.

Nievers, niewers; nooit, nergens. Juttepere zijn nievers meer te koop; zouwe d’r nog iewers bôôme staon?

Nijpnèèrs; zeurpiet, gierigaard. ’n Nijpnèèrs lôôpt mit samengeknepe bille rond.

Nôôt; 1. noot (vrucht). 2. muzieknoot. Jan van Jaonusse vraog: “Zinge zullie de pesalme op hêêle of halve nôôte?”

Nost, neffe; zie bezaie. Hij sting d’r neffe.

Nuchter kalf; pasgeboren kalf, dat binnen een week verkocht wordt. Strimsel is allêên uit de maag van ’n nuchter kalf te haole.

Nuut, nuuw; nieuw.

Oliemasjien, ôôliestel, pieterôôliumstel; petroleumstel.

Olieneute, ôôlieneute doppe; pinda’s pellen.

Omkukele; omvallen. Jaonus kukelde mit stoel en al om, toen die op twee pôôte achterover hing.

Omleeg; naar beneden gaan. ’t Keind is uit ‘t zolderraom wel drie meter omleeg gevalle, d’r zussie kwam mit twee treeje tegelijk de trap af naor beneeje gevloge. D’r moeder was effe naor ondere de kelder in.

Omlegge; dikker worden, toenemen in gewicht. Vrouwe in d’n overgang gaon makkelijk omlegge.

Omtrule, trule; rollen, omrollen. Klèène katjies trule grèèg ‘n klossie gaore deur de kaomer, ze houwe d’r van om mit ’n trulechie te speule.

Onderbunseme; vloer bevuilen door vuil aan je schoeisel. “Trek die lèèrze oit, je bunsumt d’n hêêle vloer onder!”

Onderjaors, ondersjaors; afgelopen, laatst voorbije jaar, of jaren.

Onderlest; laatst, onlangs. Ondersjaors had ie al planne ingediend om te verbouwe, onderlest kreeg ie de vergunning binne.

Onkant; ongelijk, scheef; ‘t Pèèrd loopt onkant. ‘n Koei mit ‘n onkant uier is moeilijk machinaol te melke.

Ont, ontig; vies, vuil.

Onterik; vuilak, viezerik. Alle moeders hebbe d’r keinder wel’s veur vieze, vuilen onterik uitgemaokt.

Op ree; op orde. Je zit pas goed op ree, as alles opgereed is. ’t Mot eerst warre, wil ’t reeje is in ‘t hêêle gebied bekind as spreekwoord. Opreeje; opruimen. Opgeruimd; opgereed. Opgereed stao netjies. Daor wor je vrolijk, of te wel opgeruimd van.

Opbeinde, opbinge; opbinden.

Opbreker; koe, die na een bevruchting weer tochtig is (geweest). Nog êêne keer opbreke en die koei wor ‘n opruimer.

Ophèène; heiningen repareren.

Opheldere; zie heldere.

Oppere; zie hoppere.

Oprugge; voren naar elkaar toe ploegen met rondgaande ploeg.

Opruimer, ruimer; koe die bestemd is voor het slachthuis wegens onvoldoende opbrengst.

Opschôône, stront slichte; met een riek de koeienvlaaien over het land verspreiden.

Opschôône, zie blôôte.

Opslôôte; slootkanten, wallen op orde brengen, door de wallen af te steken, de ingezakte wallen op te halen, en de planten te verwijderen. Dit om dichtgroeien van de sloot te voorkomen. De sloten worden op diepte gehouden door te baggeren.

Opsteke, schôôte; hooi van het land met de hooivork op een wagen laden.

Ottere, anmoddere, anklôôje; onhandig, moeizaam bezig zijn.

Oudverwetst, ouwejanig, ouwerjaonig, meutig; ouderwets, tuttig.

Overdwars; in dwarse richting gaan. As t’r ijs leg in de slôôte gaon me overdwars deur ’t land.

Overinsie; voorraad. ’t Is goed iets in overinsie te hebbe, dan stao je tenminste gesteld.

Overleks; aan de overzijde van de Lek. In de Krimpenerwèèrd vinge hullie, dà wij overleks wôône.

Overloper; zie loper.

Overnuut, overnieuw; opnieuw.

Pad; wat harder deel van het erf.

Padhord, minhord; horde over een sloot om als een tijdelijke brug te dienen.

Pallemetaosie, permetaosie, parremetaosie; (verre) familie, genen. Rôôd haor zit in me pallemetasie. Hij zit nog in de permetaosie.

Palmpies; lage buxushaagje(s).

Pars, pors; pers, vooral voor kaaspers gebruikt zonder nadere aanduiding.

Parse, porse; persen, 1. vocht uit de verse kaas, die in een kaasvat ligt, persen. 2. weeën en persdrang bij een kalvende koe.

Peeje; 1. worteltjes. 2. bieten, voederbieten. 3. suikerbieten, kortom alle soorten wortels. Ik lus gien rauwe peeje; de koei wél.

Pèèn; zie kruipgras.

Pèèrd en waoges, veurbeelde; 1. tilburie; twee wielige wagen met overkapping. 2. tintwaoge; vier-wielige waoge met overkapping. 3. gierkar, kar, missekar, miskar, kiepkar, strontkar; tweewielige wagens voor allerlei transport. 4. bandewaoge, brik, hooiwaoge, kèèsbrik, kesbrik, melkwaoge, veewaoge; vierwielige karren. Verders staon sommige minse kort veur de kar en neme ’n happie over ’t bit. Inkelde persôône motte mit dubbel bit gereje worre. En je mò mar zôô dinke: je wor eerder deur ’n miskar overreje dan deur de Gouwe Koets, dus karre mar.

Pèèrd, perd, paord; paard. Allêên in Gurkum zijn d’r nog inkeldes die paord zegge, verder lope d’r pèèrd en perd, of perties rond in onze regione. Of ze staon op stal in de pèèrstal, in ‘t perdehok of in de paordestalling. Mar manne mit paorde, hebbe d’n himmel op aorde, mar komme ze te starve, dan valt er niks te arve.

Pèèrdesoorte: 1. ’n bles, die het ‘n kol, 2. ’n vos is in z’n gehêêl licht bruin, 3. ’n schimmel is wit, mar wor donker gebore, 4. ’n ruin is ’n hingst die gecastreerd is, en nie achter ieder pèèrd an holt, 5. ’n hit is nie zo grôôt en mêêstal ok nie zo snel, 6. ’n meulepèèrd is ’n stevig gebouwd vrouwmins.

Pèèrdespoor; loopspoor in het midden van een onverharde weg, soms juist voor de paarden verhard met stenen in het midden. Wielspore lope as geule beierzijds van ’n pèèrdespoor.

Pèèrdestal, perstal; deel van de stal, voor paarden bestemd. ’n Vrouwehand en ’n pèèrdetand staon nooit en te niewers stil.

Pèèrdig, pêêrdig, hingstig; vruchtbare periode van de merrie.

Pèèrdrijlèèrze, pèèrdrailèèrze; rijlaarzen.

Peint, pint; 1. 1 liter melk. 2. kan met handvat om 1 liter melk af te meten. In Engeland zegge ze peint teuge ’n pint bij ’t drinke. Zouwe de koei daor bier geve?

Pekelbak; lange ondiepe bak met zoutoplossing. Na ‘t porse gaot de kèès veur ‘n dag of wà de pekelbak in as tie nie geplastiekt is. Eerst ’n dag of twee in de slappe pekel, dan nog ’n paar in de sterke. De sterkte van de pekel kan gemete worre deur ’n vors ei d’r in te late drijve. Blijft t’r ’n toppie bove, zo grôôt as ’n kwartjie dan hebbie goeie slappe pekel, drijft ’t ei mit ’n deursnee van ’n riksdaolder, dan is de pekel sterk genoeg. D’r zijn ok meterties in de handel gebrocht, want mit die euro’s gaot dut grappie nie meer op.

Pel; schil.

Pen; zie kruipgras.

Pier; regenworm.

Piere juttere; wormen steken. Wil ie goeiekoop gaon visse, mò je eerst piere vergaaiere deur mit ’n pierestik in de grond te juttere.

Pikbijl, puithaok; gereedschap om wilgenstronken te rooien.

Pinne, kleerpinne; wasknijpers.

Plèès, plèèssie, plots, plats, plotske, plos, plossie; binnenplaatsje, betegelde ruimte achter een huis.

Pluishoop, èèrdhoop; mesthoop van gebaggerde modder en stalmest, heet in het S.N. toemaak.

Poeier; chocolademelk. Hedde gij ’n bakkie poeier en as dà t’r nie is, gif me dan mor ’n sukkelaodjie.

Poelepetaat; 1. parelhoen. 2. gemakzuchtig, daardoor soms slordig persoon.

Polder; polsstok. Hebbie gien polder bij de hand, dan ken d’r ok wel gespronge worre mit ‘n kloet, nie mit ‘n polderboom.

Polderboom, ponderboom, weesboom, weiboom, wisboom; ronde balk, die bovenop in het midden van een voer hooi wordt gelegd en vastgetrokken om het hooi te fixeren. De polderboom wor ‘t beste vastgesjord deur mit z’n alle an d’n achterbein te trekke. Onderwijl telt ‘r iemand hard roepend. “Poldre” is trouwes het Franse woord veur de meerpaal waoran de schepe worre vastgelege.

Poot, pôôt; wilgentak, geschikt om een nieuwe boom uit te laten groeien.

Pôôt an speule; aanpoten.

Pôôte; 1. planten. 2. poten, benen. 3. handen, voeten.

Porse, parse; 1. persdrang, weeën bij kalvende koe. 2. persen van kaas onder de kaaspers.

Melkblok

Praam; houtje met touw dat aangedraaid kan worden, dat bij paarden op de neus gezet kan worden om ze in toom te houden. ‘n Praom is gien priem, mar ‘n martelwerktuig dà bij pèèrde op d’r neus gezet kin worde, wà je mar beter nie ken doen.

Prijkel, prikel, tèètel, tuitel, tutel; wankel.

Pront; schoon, keurig, statig, betrouwbaar. “Van bovene pront, van ondere stront”, is grôôten onzin. Van ’n echt pront wijf val gien kwaod woord te vertelle.

Puin; zie kruipgras.

Ragge en rauze; stoeien, met seksueel tintje. Hooi lokt jongelui uit tot ragge en rauze, waardeur d’r in d’n harrest nogal ’s getrouwd wier.

Ragge; zie bunseme.

Raigboom; rijgboom, balk met gaten boven de nek van de koe.

Raigebeint, raaigebeint; ruimte achter de hooideuren, waar de zolderplanken verwijderd kunnen worden om het hooi binnen te rijden.

Rauze; ruw, snel werken.

Ree; nageboorte bij een koe. As de ree d’r af is, kan de koei weer ’t land in.

Rêêpe, repe; hollen, ruw stoeien, onrustig heen en weer lopen. As de koei lope te rêêpe is t’r bekant altijd êên tuchtig. Rêêpende mèède gaon in de Vijfheerelande verder dan mekaors handjie vasthouwe zegge de manne.

Rêêpijzer; schilijzer om slieten en teen te schillen. ‘n Rêêpijzer hoef nie vast gehouwe te worre, dà staot vast in de grond geslaoge.

Reinkultuur; zie strimsel. D’r zijn boere die strimsel reincultuur noeme, mar dà ken je beter gebruike om yoghurt te make.

Reut; 1. veel. 2. rommel. Reutemeteut klinkt nog rommeliger as reut.

Rieme, rooie; ’t redden, gelukken, ‘t voor elkaar krijgen.

Rijf, ruif; hooihark; beiderzijds staan de houten tanden vrij ver uit elkaar.

Rijzen, rijsen bezem; bezem van rijshout.

Rits; vruchtbare periode van geiten, konijnen schapen.

Roei; 1. zie bargroei en meuleroei. 2. metalen staaf om gordijnen op te hangen. 3. landmaat. Vraog altijd mit welke roei d’r gemete wor.

Rondmuts, kneepiesmuts, neepiemus, later vervange deur de trekmuts; kappen die vrouwen droegen in onze streek.

Room; melk. An de rand van de Betuwe noeme ze de gewôône melk nog room.

Rottekurf; rattenval. Je mò nie in de armoedeval lope as ie zo arm bin as ‘n kerkrot, mar je heb ‘t nie beter as ie zo arm bin as Job.

Rove, roofsnêêuw; jachtsneeuw. Roofsnêêuw komt an de windkant deur alle kiere en gaote naar binnene mit ‘n flinke bui. Blaif mar effe binne, want ‘t is buite bar an’t rove.

Rugt, bocht; onkruid. Kwaod kroid bederref nie, want ‘t is zo taai as onkruid. Rugt en blomme in het waailand, die sommige grèèg magge zien, andere hillemaol nie; 1. bereoorties; smalle weegbree. 2. broenetels; brandnetels. 3. butterblomme, kraaiepôôte; boterbloemen. 4. hardaaizer, ijzerhard; zuring. 5. kwaaienaard, pèèrdestèèrt, rèèt; heermoes. 6. lepeldiefie; herderstasje. 7. luizeblomme; kervel. 8. meizoentjies; madeliefjes. 9. meulentjies; koekoeksbloemen. 10. pen, pèèn, puin; kweekgras, kruipgras. 11. pispotte, piespotte, weerwijn; akkerwinde. 12. stekel, dessel, waaidessel; distel. 13. seudessel, zeudessel, pèèrdeblom; paardenbloem. 14. wegeblad, wegeblaajers; weegbree.

Rugte, wieje; onkruid wieden. Ruchte doe je op je knieë mit ’n schrepeltjie of je blôôte hande, minse die te lui zijn om d’r hande te gebruike neme ‘n gietertie mit gif.

Ruif; 1. zie rijf. 2. korf met houten of ijzeren tralies, waardoor heen dieren hooi of gras kunnen nemen. Zo’n schriel mannechie ken mit de kenijne deur de ruif.

Ruiter; drie of vier stokken in de vorm van een wigwam boven aan elkaar gebonden met rondom horizontale stokken waarop gras of hooi langer op het land kan blijven drogen.

Ruitere; hooi op ruiters zetten, zodat het vrij komt te staan van een vochtige bodem en zich ook binnen in de hoop lucht bevindt.

Scheid, schaing; grens, afscheiding. D’n Diefdijk lopt op ’t scheid van Holland en ’t Gelderse.

Schel, pel; schil.

Schelft, schelf; een berg hooi, zonder dak. D’r legge wel’s golfplaote of ’n hooidek over de schelft teuge de rege.

Scherrebek, scharrebek; 1. grauwe vliegenvanger. 2. iemand met een schelle stem. ‘n Scherrebek hoef nog gien grôôte bakkes te hebbe.

Scheut; 1. zie lot. 2. hoeveelheid vloeistof. 3. ’n End op scheut zijn het te maoke mit de vrije loop, die an ’n touw gegeve wordt. Veur goeie doele zijn Hollanders best scheutig.

Schijthuis; 1. bangerik. 2. toilet, vroeger meestal buitenshuis. ‘t Is vast ‘n schijthuis gewist, die nie naor buitene dors, die ‘t waotercloset binne het uitgevonge. Dà stao veur mijn zo vast as ‘n huis.

Schinkel; 1. scheenbeen van de mens. 2. vlees met bot erin. Goeie artesoep ken nie zonder ’n verkesschinkel. 3. verbinding, bijv.: schenkeldijk. Wie wit waor de Korte en de Lange Schinkel te vinge zijn?

Schobbejak; 1. kort katoenen werkjasje. 2. slechterik, grote ondeugd.

Schoef; zie slôôtgerai.

Schoft, schofte; 1. schafttijd, schaften. 2. schouderpartij van koe en paard. 3. dagdeel, niet door rust onderbroken. ‘n Schoft wark, is bevobbeld van ‘s oches negene tot ’t warme ete. Dan wordt ‘r geschoft. Hang dan ‘n briefe op mit: “Wij zijn schofte”. Kan iederêên die langs komp d’r wà bijschrijve: “En de bure ok”, of zo. Mar ‘n echte schoft van ‘n vint mot je mar liever nie teuge komme.

Schôôte, zie opsteke.

Schoppelooi, schuppelooi, hussehaak; schommelende zitplaats in het touw, dat aan de polderboom hangt aan de achterzijde van een voer hooi. Schoppelooie is schommele; ‘n schob is ‘n schommel en looie komt van luide, dà ‘s weer slingere. Achter ‘n voeier hooi ken d’r dus slingerend geschommeld worre.

Schouw; 1. platte schuit, handmatig voortbewogen, om door sloten en weteringen vee en landbouwproducten te vervoeren. 2. inspectie door het waterschap om te controleren of de sloten, weteringen en grotere waterwegen voldoende doorgankelijk zijn en op diepte. Ook dijken worden gecontroleerd op onderhoud en begroeiing. Hij dee nie zoveul aon slôôte en baggere, dus schouw ’t niks of hij was t’r mit de leste schouw mooi ingeschouwd. 3. open haard; ruimte waarin later een haard geplaatst wordt.

Schouwschup; zie baggerschup.

Schram; zie loper.

Schrepel, strêêpel, strepel; gereedschap om met de hand de tuin te wieden of te schoffelen, dus met korte steel.

Schrobbere, schrobbele, schurke, schurreke; tegen de jeuk zich schuren tegen een deurpost of zoals vogels zich bestuiven met zand.

Schup; schop, schep, trap.

Schuppe; 1. trappen. 2. scheppen.

Sêêl; serie, rij, veel. ’n Hêêl sêêl minse, dà is ’n reut of reutemeteut van minse.

Sêêt, sjêêt, sjet; sajet. Stopsêêt hiet ok wel ’n kaortie brat.

Slaver; alg.

Sleg; grote houten hamer om palen in de grond te slaan. Op de tillevisie bij Kopspijkers probere ze mit ‘n sleg ‘n spijker in een tafel te ramme. Dat het al ‘n dot slegge naar de Filistijne geholpe.

Sliet; meer dan twee jaar oude tak van een wilg, die geschild is, stevig maar nog wel wat buigzaam is.

Slobber; voeding voor varkens of vee, die met water, wei of melk klaargemaakt is.

Slobbere; 1. drinken van (dik) vloeibaar, papperig voedsel. 2. koffie drinken van het schoteltje.

Sloffe; 1. pantoffels. 2. briketten.

Slôôt, slôôtjie, slotje; sloot, slootje. Slôôte in soorte; baggerslôôt, daikslôôt, dove slôôt, dwarsslôôt, gierslôôt, karnemelkslôôt, kwaainaard (kwane) sloot, kwelslôôt, meuleslôôt, schouwslôôt, tochtslôôt, vaorslôôt, en dan de wâ brejere wetering, wettering, wittering. Een grippel is eigelijk ‘n klèèn, smal slôôtjie. Bij sommige huize lage d’r nog stinkslôôten ok. In de Vijfheerelande zijn d’r vliete gegrave om de wetteringe mit mekaar te verbinge. De meule of ‘t gemaol staot an de vliet. Vanuit de vliet wor ‘t waoter in de boezem of de Linge gemaole. In de Alblasserwèèrd maole ze ‘t waoter uit de weteringe omhoog in ‘n gegrave vliet, de Giesse of de Grèèfstroom. Al dà waoter gaot via die vliete naor de boezems van d’n Kinderdijk (weer maole) om zo via ‘t grôôte gemaol in de Lek te belande, onderweeg naor de zee. ‘t Hangt ‘r mar vanaf in welke contreie je weunt wà je vliet of boezem noemt. Overal staat ‘n wetering haaks op de slôôte, en ‘n vliet vaok weer haaks op ‘n wetering, ken per polder wel wà verschille. En wà hêêl vroeger nog deur ‘n duiker naor d’n boezem of de Giessen kon aflope, mot nou deur al dà inklinke van ‘t land omhoog gemaole worre. Zou prins Willem Alexander d’r nog wà an wille verbetere?

Slôôte; 1. sloten. 2. sloten reinigen door op te sloten of te baggeren.

Slôôtgeraoi; gereedschap dat gebruikt wordt bij het onderhoud van de sloten en slootkanten. Voor eenzelfde stuk bestaan benamingen, die van dorp tot dorp kunnen verschillen. Met eenzelfde naam kunnen ook verschillende gereedschappen bedoeld worden. D’r binne schoeve, vege, himphampe, keile, smakke, snaaie, snije, stikmesse, slôôtzèèssies, baggerbeugels, hapschèère en walhakke. In de Alblasserwèèrd doen ze mit ‘n schoef, wà in de Vijfheerelande mit ‘n veeg gebeurt.

Slôôtvuil; ongewenste plantengroei in de sloten.

Slotskant; slootkant.

Smak, zie himphamp.

Smoort; pap van weimelk.

Snee brôôd, sniggie; boterham. ‘n Grôôte snee is ok ‘n bonk, en ‘n stik is ‘n stuk brôôd van de bakker. Vrouwe sneeje brôôd tege d’r schort veur d’r borst of buik mit ‘n brôôdmes.

Soppe; 1. dopen van koekjes in de thee of aardappels in de boter. 2. schoonmaken met vochtige doek. De keukekassies goed soppe. 3. schoonlikken bij een kat. Nao ‘t ete gaot iedere kat zitte soppe. 4. lopen met schoeisel, dat van binnen nat is. Ik loop te soppe in me dompe.

Spaai, spaoi; spade, spa. Minse gaon spitte as ze gaon spaoie.

Spèèk zitte; rechtop zitten. De keinder motte spèèk zitte in d’r banke, as de mister binne komt, of ze ‘n paol in d’r rug hebbe.

Spèèk, spêêk, speek; spaak.

Spêên, speun; speen. ’n Klèèn keind lôôpt mit ’n spêên in z’n mond mor in de Vijfheerelande komp de melk oit ’n koeiespeun.

Speet, spêêt; maat van een spa. Twêê spêêt diep spitte.

Speulbank; 2e zitbank op een boerenwagen met ruimte om te spelen.

Speule; spelen. Hij speult iedere zundag op ’t karkurgel. ‘t Klèène spul het nou zoveul speulgoed, dà ze moeite krijge mit speule. Ze kenne an ‘t opruime blijve.

Spinnekop; 1. spin. 2. kattig meisje.

Spoege, spouwe; spuwen, spugen. ‘k Bin ’t spoegzat, al dà geëmmer over die goeien ouwe taid. Minse zain d’r naorigheid vergete, gelukkig veur hullie.

Spullechie; boerderijtje, zie bedoeninkie.

Staakbôôn; stokboon. Bôône die teuge bôônestaoke op groeie zijn staakbôône. Snijbôône doen ‘t ok mar stoelbôône nie. Rare snijbôône lope d’r rond. Minse, die in de bôône zijn witte nie wà ze doen.

Stal; 1. deel van het achterhuis waar dieren overwinteren. 2. groep dieren van één eigenaar. Teus het ’n goeie melkstal wete te fokke. 3. groep verkooikerde eenden, vliegstal. De vliegstal nimt de êênde van ’t land mee naor de kooi.

Stalkorste; vuil dat aan de koeienpoten verkleefd is tijdens de periode op stal.

Stampotandivie; andijviestamppot.

Stalpôôte; 1. stijver lopen en dikkere gewrichten door lang op stal staan bij koeien. Pèèrde hebbe natuurlijk stalbėėne. 2. veel vochtophoping in de benen van vrouwen.

Start, stèèrt, staort; staart. Staort is te hore op inkelde plekke langs de Lek.

Startlijn; touw, waarmee de staart van een koe omhoog gehouden wordt om niet door stront bevuild te worden.

Stek, stik; fruit van mindere kwaliteit door val of wormstekigheid. Stek wà je zelf nie gebruike ken, is altijd nog goed genog veur de appelemoes van Flippie Tiel. Fa. De Betuwe ontkent dit ten stelligste, want met hun nieuwste productiemethodes… etc.

Stekel, waidessel, dessel, destel; distel, in het weiland. Stekeltrekke doe je mit ‘n stekeltrekker; distels verwijderen doet men met een specifiek apparaat.

Stekelvarke; egel. Stekelvarketjies sneuvele bij de vleet deur autobande. Mit êên of twêê pk. hadde ze daor gien hinder van.

Stigt; zie wurf.

Stikke; éénjarige hout uit knotwilgen in de griend verwijderen. Hôôdstove stikke doen ze op Schôônerwoerd en in Laokerveld mit ’n têênmes, en op Braank neme ze ‘n têênhaok. Veur dikkere takke hebbe ze in Viane ‘n têênoord en op Braank een snoeimes.

Stikkezakkie; broodzakje. Sniggies brôôd, die deur ‘n vrouw van ‘n stik gesneeje wiere, ginge in ‘n stikkezakkie mee naor ‘t werk.

Stoelbôôn; stamboon.

Stoep; 1. brede betonnen treden als een trap naar het water. 2. grotere betegelde of betonnen plek, meestal aan het water, waar vaatwerk en emmers e.d. gespoeld worden. 3. afrit aan de rivierdijk, zie hocht.

Stoepe; reinigen van vaatwerk, emmers e.d. buitenshuis.

Stoephok; zie boenhok.

Stommel; boomstronk, stobbe. De takke zijn d’r gedêêltelijk afgehakt of afgezaagd bij ’n stommel.

Stookhok; ruimte buitenshuis, waar meestal water verhit wordt voor de was, of schoonmaken van melkmateriaal.

Strêêkel, strekel; stokje met cementlaag om de zeis aan te scherpen.

Strêêpel, strepel; zie schrepel, handhakje om onkruid te verwijderen uit de tuin.

Strimsel; stremsel, middel om melk te stremmen bij het kaasmaken. D’r is nou ok febrieksstrimsel van genetisch gemannipeleerde gist te koop om vegetarische kèès te make.

Stromend waoter; leidingwater. In de Wèèrd zijn d’r nog altijd ‘n paor huize zonder stromend waoter.

Stront slichte; met een riek koeienvlaaien over het land verspreiden. As je nie blôôt en slicht, dan is ’t al gauw weer ’n griebus.

Stront; koeienpoep op stal en op het land en overal waar men het niet wil hebben. ’t Lijkent wel of ik stront an me hande heb vandaog; ‘k hè al drie koppies kapot laote valle. As t’r mar gin stront an de knikker is.

Strontboene, strontschrobbe; stalruimte volledig boenen, wanneer het vee weer de wei in is. As t’r stront geschrobd mò worre, werkt iederêên z’n èège ‘t leplazerus.

Strooi; stro. Op stal wor strooi as strooisel gebroikt.

Tarf, terf; 1. tarwe. 2. tarwebrood.

Têên, tene; 1. rijshout, een-, tweejarige dunne takken van de knotwilg. 2. deel van de voet. Têên of teen kenne d’r êên of meer zijn, tene of têêne zijn d’r altijd meer.

Têênhaok, têênhèèk, têênmes; mes om knotwilgen uit te dunnen.

Têênoord; hakmes om meerjarige wilgentakken te hakken.

Temee, temeekes; straks.

Temets, temet; (zo) langzamerhand. ‘t Wor temets tijd om op te stappe. Temee staot de bakker nog an ‘n dichten deur.

Temus, teems; melkzeef, die op een melkbus geplaatst wordt. Douw de trefies en de watte vast mar in de temus, en vergit nie ze vast te klimme. Hij het ’n geheuge as ’n temus snapt ok iederêên, die zelf gien geheuge as ’n zeef het.

Tenet, toenet; zëeven, daarnet.

Tessie; 1. mok of kom. 2. pot met hete kolen in de stoof.

Teulingie; een biggetje, dat als kleinste in de koppel alleen aan de laatste speen kan zuigen.

Tienigt; tiendweg, zie heintuin, kweldam en lansing, maar dan als rijpad aan het eind van het land.

Tikker; 1. arrenslee. In Heerenveen kenne ze de pèèrde nog goed scharp zette veur ze over d’n baon gaon tikkere mit ’n paor schotseraiers. 2. zie werkende kèès. ‘t Staot wel bol van de kèès hier, in elk geval beter dan dà te kèès bolt.

Toeraie, toereeje; tekenen geven dat het kalven nadert. Elken boer ken zien as ‘n koei aon ’t toeraien is. “Hou ‘m mar in de gaote, want ie staot flink toe te reeje”.

Toin, tuin, akker, land; moestuin, groentetuin. In de Vijfheerelande zijn ze mit kôôl, bôône of erpel bezig as ze op ‘t land zijn, en ‘n landjie het meer weg van ‘n volkstointjie. In de Wéérd werke ze in ‘t weiland of hooiland as ze naor het land zijn. Akkers zijn in de Wèèrd meerendêêls wà klèèner as in de Lande.

Took; rest van een afgezaagde tak aan een boomstam.

Tripklompies; lage klompen met leren riempjes over de open rug.

Tuchtig; tochtig, vruchtbare periode van de koe. As t’r êên koei bist steke de anderes d’r stèèrt omhoog. Is t’r ’n koei tuchtig, dan zie je dat ‘r nogal wat lesbisch zijn.

Tuitel; zie prijkel.

Tweederande, driederande, derderande; twee verschillende, drie verschillende. Mit twêêderande sokke naor schôôl gaon mokt dà je uitgelache wordt. Kende gullie mijn driederande soorte snoepies geve? Zo kunnen met getallen een aantal verschillende zaken worden aangegeven. As de winkeliers zouwe wille, zouwe me wel uit vijfderande soorte appel kenne kieze. ‘t Is toch te gek dà je wel tienderande olijve op de mart ken vinge.

Tweedes; als tweede. Ik kwam tweedes over d’n endstrêêp, en hij kwam vierdes.

Uiere; zwellen van de uier voor het kalven.

Uitgeslaoge, oitgeslaoge; naar buiten gekomen vocht of schimmel. De muur is hillemol uitgeslaoge, ’t behang kom al naor benejene valle.

Uitmiste; alle mest uit de stal verwijderen.

Uitslaon; 1. dorsen met een dorsvlegel. 2.( kleden) kloppen. 3. doven.

Uur; uier.

Vaarke; 1. zie keu. Levesloop van een varke; eerst een keu, dan een hokkeling, dan een schram of overloper om een misvarke te worde. En as tie afgemist is wordt tie geslacht. Hoe dà ging bij thuisslachtinge ken ie leze in “De tandeloze tijd, deel 1” van A.F.Th van der Heijden. Je bin nooit te oud om te lere, dat mot ok wel as ie zo dom bin as ‘t achterend van ‘n vaarke. Mor ’n verke kin na z’n dôôd nog geleerd worre. Wij worre gekist. 2. stoffer, zie blik en varke.

Vaarkoei; koe die guist gehouden is, om al dan niet gemest, verkocht te worden.

Van ’t jaor; dit jaar. We hen van’t jaor gien spruite gepôôt om van de weinter naor de snêêuw te kenne gaon.

Vanaiges, vanaaiges, vanèèges, vanzelvers; vanzelfsprekend.

Vandaag de dag; tegenwoordig.

Vanzelvers; zie vanaaiges.

Varkeskot; 1. varkensschuurtje. 2. rommelig huis.

Vars, varsie; liedje, versje. ‘s Maandassoches zegge me eerst ‘t kerkvarsie op, dà me uit ‘t hôôd hebbe motte lere, en dà is Ps. 86 ‘t tweede vars deus keer.

Vatenbank; rek om vaatwerk te laten drogen, staat meestal op of bij de stoep.

Veegvarke, asvarke; stoffer, zie verder blik en varke.

Vèèrs; vaars, tweejarige koe; voor het eerst zwanger of voor het eerst gekalfd.

Veewaoge; 1. vrachtauto voor veevervoer. 2. bandenwagen achter de tractor om vee te verkampen. 3. vroeger een wagen met paard bespannen voor veevervoer.

Verarremoeie; 1. achteruitgaan in bezit of geld. 2. verslechteren van de lucht. De lucht verarremoeit, het zel toch nie gaon regene?

Verbrugge, verkampe, verschaore, verwaaie; verweiden, een koppel vee naar een andere wei brengen.

Verinnewere; vernielen.

Verpaole, verpinne van de gèèt; de geit een andere plaats geven om te grazen rond de paal, voor zover het touw dat toelaat.

Verschaie; vescheidene, verschillende.

Vette koei, vetwaaier; koe, koeien, die vestgemest worden of zijn.

Veurhuis, veurhois, vurruus; woongedeelte van het huis, voor de brandmuur gelegen.

Veurtuin, veurtoin; bloementuin.

Vlaai; koeienpoep in het weiland.

Vliegehor, hordeur; hor in raam of deur passend. Een vliegehor is eigelijk ’n metaole vlechtwerk (dus ok ’n hord), nie veur de bêêste, mar teuge de mugge.

Vloeddeur; deur hoger in de muur van het voorhuis, om tijdens overstroming toch te kunnen openen en in een vaartuig te kunnen stappen.

Vluus, fluus, vluussie; vlies, vliesje. Koffie mit ’n vluus drink ik nie, d’r zijn nie veur niks theezeefies!

Vluze; vruchtvliezen. As de blaas gebroke is en je de vluze ken zien hange, komt ‘r glaik wel ‘n pôôtjie achteran as ‘t goed gaot mit ‘t kalve teminste.

Voeier, voer; 1. vracht, ok vrachie. ’n Voeier hooi. 2. voedsel, voer. Haol ‘s ’n vrachie voeier uit de kuil.

Voeiere; voeren.

Voerbank, voerkist, klepbank; zitbank voor op de hooiwagen.

Vors; vers. Iederen dag groente, vors uit de tuin ete, daor blijf ie lang gezond bij. Heb ie alles deurgeleze wà hier staot, dan is t’r zeker weer wà vors bij gewist.

Vorse koei; koe, die recent gekalfd heeft en dus veel melk geeft.

Vriel, vrielechie; nest, kippenestje.

Vriele; 1. ronddraaiende bewegingen maken bij dieren om zo een nest te maken. D’n hond ken z’n vriel nie vinde en blijf mar rond draaie veur dà tie gao legge. 2. kroelen, bij volwassene met een kind. Vriele het iets mit een veilig nessie van doen.

Vrouwmins, vrommes, frommesse, frullie, en nog veul meer naome; vrouwen.

Vuil; 1. kwaad, woedend. 2. met alles er nog aan. Vuil gewoge is ’n koei 40% zwaorder as schôôn aon d’n haok. 3. vol onkruid, niet bewerkt land. ’n Vuilen akker.

Vulle, vullechie, vullentjie; veulen, veulentje.

Vure; 1. bliksemen, weerlichten. 2. van vurenhout gemaakt.

Waai; 1. weide. 2. weimelk is dat, wat overblijft van de melk na het kazen.

Waaibomehout; zacht hout.

Waaie; 1. waaien. 2. weiden.

Waarf; zie wurf.

Waibutter; zie botter.

Waidessel, zie stekel.

Waoneker, woeneker, woerik; grote groene kikker. De eerste woerikke zijn al van geluidsoverlast beschuldigd geworde.

Waotergeut; zie geut.

Waoterplante, staon verzameld in d’n andere lijst.

Waoterzolder; gedeelte van de zolder, waar bij overstromingen het vee gestald kan worden.

Watere, waotere; 1. dieren te drinken geven: bijvoorbeeld door de watergoot vol te pompen. 2. urineren.

Weegboom, wegestok; vaarboom, die vanaf de wal gebruikt wordt om de schouw voort te duwen.

Weer, breedweer, brêêdweer; stuk land begrensd door sloten.

Wèèrd; 1. waard. 2. woerd. ’t Is me ’n dot wèèrd om in de Wèèrd te kenne blijve weune.

Weerwijn; akkerwinde.

Weesboom; zie polderboom.

Wegeblad, wegeblaaichies; weegbree.

Wegescheet; strontje op het ooglid.

Weiboom; zie polderboom.

Weine, wèène; zie kere.

Weinter; winter.

Werkende kèès, warkende kèès, tikkèès, tikker; kaas, die tijdens het rijpen bol gaat staan of te hol gaat klinken.

Werkwoorde, warkwoorde, die mit af beginne en gevolgd worde deur hêêl wat, zoas afmauwe, aflope, afwerke; veel doen. Opoe het in d’r leve hêêl wat afgelope en afgebreeje en as ze de kans krijgt weckt ze nog veul. Opa het hêêl wà afgemauwd en afgewarkt, mor ik zel nie zegge dat ie veul afgewasse het. En die jeugd van tegewoordig, die snoept me wà af.

Wette; de zeis aanscherpen met een strekel.

Wettering, wittering; wetering. ‘t waoter in de wittering is schôôner as in de slôôt, dus wier d’r mit ‘t waoter van de wittering gestoept as t’r gin pomp was.

Wiep; in de lengte gebost rijshout. Wiepe wiere gebruikt bij de zinkstukke in de dijkebouw.

Wisboom; zie polderboom.

Woeneker, woerik; zie waoneker.

Worstkoei, koei veur de worst; koe, die geslacht wordt zonder vetgemest te zijn.

Wrakke koei; koe die niet gezond is. Wrakke koei zie je nie in ’t land lope , die zijn allang naor ‘t slachthuis gebrocht.

Wringe; kaas maken.

Wringhok; ruimte waarin kaas gemaakt wordt en de materialen staan om kaas te maken. Het wringhok mot van bovene tot ondere altijd hillemaol schôôn zijn, anders gaot je kèès zeker werke.

Wurf, werf, waarf, warref, warf, arf, erref, stigt, pad; 1. erf. 2. werkplaats. Naome zat. ‘t Boekie had danok best anders kenne hiete.

Zèès, zèèsie, zais; de zeis. De zèèsie is echt ’n grôôte zèès in Mellekop en de rest van de Vijfheerenlanden.