Keukepraot

In en rondom de keuken heeft onze streektaal een rijke eigen en gevarieerde woordenschat. Doordat elk dorp zijn eigen dialect heeft, zijn er nog al wat verschillende woorden voor hetzelfde voorwerp. Hieronder een overzicht van woorden en uitdrukkingen die in de keukens van de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden gebruikt werden. Het zijn meestal woorden die in klank verschillen met het Standaard Nederlands. Maar er zijn ook woorden, en dat zijn de leukste, die een geheel andere vorm hebben. Zoals bijvoorbeeld vaareke voor stoffer.
De keukenwoorden zijn gegroepeerd in 14 thema’s.

1
Keukegeraai

afwastaail / afwastèèl / koppiestèèl / koppiestaailtjie – afwasteil
aorepelschildertie / erpelmessie
– aardappelmesje
bakkie / baksie
– bakje; schoteltje; kopje; radiozender – ontvanger
bamboes
– bezem of straatbezem van bamboe
binnechie / erpelmandjie / erpelmandje (ok andere mandjies) / bennechie
– mandje van tenen
bled / bleddechie – dienblad, of ander plat deel van een voorwerp
blek – blik (metaal)
blek en verreke / blik en varreke / vaareke en blek / vaarke en blik / veegvarke en blik / vloervarke / stofvarke en blik – stoffer en blik
bôôjem – bodem, v.e. emmer, vat, sloot, schip
buts / duts – deuk
butterpot – botervloot
dooppan / dôôppan / vetpan – juspan
floitketel – fluitketel
gaotespons / gèètespons – natuurspons
gaotjiespan / gèètjiespan / slaoitest / test – vergiet
gehakmeule / koffiemeule / snijbôônemeule – vleesmolen, koffiemolen, snijbonenmolen
geraai / graai / grao i/ matterjaol – gereedschap
hangslôôje / hangslôôte – hangsloten
hingsel – hengsel
immaokpot – inmaakpot
immer(s) / immertie(s) – emmer
kèèrs – kaars
ketoentjie / ketoentje – lampenpit
kleerpin / pin – wasknijper
klopper / klutser – garde
koffiemeule / koffiemesien – koffiemolen
kommechie / kommeke / kopke / koppie en bakkie / baksie / bakske / kop en schuttel – kop en schotel
koppiesdoek / schutteldoek – droogdoek, theedoek
kulk / kurkestop – kurk
kulkedraoier – kurketrekker
lantèèren – lantaarn; zaklamp
lepelke / lepeltie / lepeltjie – lepeltje
oliemesjien / oliestel / petrolielichie / petroliestel / petroliestellechie – petroleumstel
paaint / paint / pint / pentjie – vochtmaat, metalen of aardenwerk maatbeker, 1 l.
pannechie / panneke – pannetje
pin – pen
rijsenbezem / rijzebezem – bezem gemaakt van rijshout, jonge wilgentakken met bandje van teen eromheen
schaor / scher / schèèr – schaar
schommelbakkie – houten nap, werd gebruikt in een volle melkemmer
schottel / schuttel – schotel
stokkie / stoksie / stokske – stokje
striegel – etalegestoffertje
taail / tèèl – teil
têên – wilgentenen
touwchie / touwke – touwtje
treef – onderzetter
tubesie / tubechie / tubeke – tubetje
vurk – vork
zêêpklopper – zeepklopper
zêêpsop – afwasmiddel

2
Alles is te ete

aai; aaier; aaiere / ai; aiere aaierkoeke – ei, eieren
aaichie / hinneaai – eitje
aaigeheimer / èègenheimer – aardappelras; eigenzinnig persoon
aarebei, aarebeie / aorbei, aorbeie / èèrebees, èèrebeze / erbees, erbeze, erbeje / errebaai. errebaaie / errebees, errebeze – aardbei, aardbeien
alebes / aolebaai / aolebes / allebai / rôôje – bes aalbes
andivie – andijvie
aol – aal, ook wel paling
aorepel / aorpel / èèrepel / erpel – aardappelen
aorepel opbakke – koude aardappels weer opwarmen in de koekenpan
appel / appeltjie / appeltie Wie z’n lijf beaort, bewaoprt gienrotte appel – appel / appels; appeltje
appelesien – sinaasappel
arte – erwten
baors / bèèrs – baars
benaan / benaon – banaan
bikkesement – (Bargoens voor warm eten) eten
bleesies / blèèze / vluze – velletjes van noten of graankorrels
blikzult – boterhamworst uit blik
blomkôôl – bloemkool; bloemkolen
bukkem / bokkem – bokking
bôône – bonen
botter / butter / bôôter / goeie botter . ‘T is buttertie tot den bôôm – Roomboter
botterammeworst – boterhamworst
brèèsem / bressem – brasem
brôôd; brôôje – brood; broden
brui’ne sui’ker – basterdsuiker, ook de witte, geen kristalsuiker. We kopen dus witte bruine suiker
doop / dôôp – jus
drieling – middelgrote aardappel
êêndeaaier / indeaoier / indeaier – eendeneieren
gaait / gait / gèèt – geit
garst – gerst. Gepelde gerst = gort
gebroeide verrekeskop – geschraapte varkenskop, tong en keelstuk verwijderd. Schrapen kon men na goed met het waterte overgieten
geutwaoter / slôôtwaoter – slappe koffie of thee
geveugelte – gevogelte
Goornat – weimelk, herhaalde malen afgeroomde melk. Goornat blijft over wanneer het (tonne)vetna 24 uur staanuit de ton is geschept voorm de boter- of sauasbereiding.
gouternet / gourenet – goudreinet, een appelsoort
graauwe munniker / blaauwschokker / raosdonder – kapucijner soorten
groepzalm – vlees van een nuchter kalf, dat minder dan een week oud is
haonegekraai – sliertje bloed in een ei . Men dacht dat hetde resten waren vanhet zaad van de haan.
haontjie – jonge braadkip
hartelijk – hartig
hèèring – haring
hoepmaokersspek / knolle – knolraap
join / juin / oi – ui, uien
kaarse / kaorse / karse / korse – kersen
kèès / kaos / kais – kaas
kenêêl / kenil / knil – kaneel
kerbenaad / kermenaod / kerrebenaode / karrebenaode / kottelet – karbonade
keu – (jong) varken
knijn – konijn
koei – koe, koeien
kontjie – uiteinde van een brood
kriemel / krumel / krummel – kruimel
krieze / krisdoorns – kruisbessen
krint. ‘T zijn de krinte in de pap – krent
krôôte / krote bieten; – rode bietjes
kuikeskoppe – bijna geschifte biest
louw – zeelt
marigchiesvet / waogesmeer – margarine
moerbeze – moerbeien
neut / nôôt – noot, walnoot
nierbleddevet / haonegekraoi – niervet van de koe (het beste vet)
olieneut / ôôlieneut / olieneutjie – pinda
ouwbakke brôôd – oud(bakken) brood
overinsie / overensie – voorraad(je)
paordevlees / pèèrdevlees / perdevlêês – paardenvlees
parzik – perzik
pèèrdepee / weinterpee – winterpeen
pererasse: bargemot, juttepeer, ooms kindere,  -soorten peer: bergamot, juttepeer, ooms kinderen,
dirkiespeer, weinterjan – dirkjespeer
piksnoek – kleine snoek
poeier – cacao; poeder
poel – eend
pondjie brôôd – halfje brood
pôôter – pootaardappel, krielaardappel
room / rôôm – melk
schuifkèès / schuifkaos – onvoldoende broodbeleg
slaai / slaoi – sla
snaaibiet / snaibiet – snijbiet
snee brôôd / sneechie / sniggie / stik / botterham – boterham
taaref / tarf / terf / terref – tarwe
varke / verke / keu – varken
verschot – overschot
vluus – vlies
wilde giesseman – Giesser wildeman (1 woord)
wittebrôôd – witbrood
wurmsteek – wormsteek
zog zeug; – moedermelk

3
Beroepe

aarebaaier / errebaier –
arbeider
baokster – baakster
daggelder – boerenarbeider, (vaste) boerenknecht
kassiesman – handelaar in fournituren
pliesie – politie

4
Aaigenaerdighede

aarig / aorig –
eigenaardig; vreemd
astrant – vrijpostig, zelfverzekerd, weerbarstig
aveluinig – humeurig
boegaai / begaoi – omslachtig, met een omhaal van woorden
boel – herrie
drèènerig – dreinend, zeurend
fedusie – vertrouwen, fiducie
fesoendelijk – fatsoenlijk
gedaaisd / gedaisd houwe – gedeisd, koest
gerizzeleveerd – afstandelijk
gerustigheid – gemoedsrust
gevoelswaarek / gevoelswark. Koke is merendêêl gevoelswark – gevoelswerk
groeneker / groenneus – naïeveling
grôôs / groos / grôôsigheid / grôôtsigheid / grossigheid. D’r grôôs mee zijn – trots, ijdelheid. Er trots op zijn
mierig / poerelig – geïrriteerd
niever – ijverig
nijpnèèrs – gierigaard
ondugd – ondeugd, ondeugend kind
ongebat – ongelikt, ruw
schiftig – nerveus gehaast, schichtig, gejaagd
suut – zoet, rustig
vermêêning – veronderstelling
alteraosie / atteratie – opschudding, opwinding
harseer / hasseer – hartzeer
aaige / èège. Hullie zijn bar èège mi mekaor – vertrouwd, bekend, vertrouwelijk, eigen
aangelege / aongelege – aangelegd, gevoelig, iets zich aantrekken
aarig / aorig – eenzaam, alleen
aangelege / aongelege – eenzaam, alleen
allêênig. D’n dieje zit altijd allêênig an taofel – zich snel iets aantrekken; gauw op de teentjes getrapt zijn